Nauczyciele w ramach stosunku pracy podlegają dwóm odrębnym reżimom odpowiedzialności: porządkowej oraz dyscyplinarnej. Choć dotyczą niewłaściwego zachowania lub naruszeń obowiązków zawodowych, różnią się zakresem, przesłankami oraz trybem postępowania. Pamiętać jednak należy, że możliwym jest sytuacja, w której zachowanie nauczyciela wypełnia znamiona deliktu tak porządkowego jak i dyscyplinarnego, przez co w orzecznictwie dopuszcza się możliwość pociągnięcia nauczyciela do odpowiedzialności w ramach obu reżimów.
Odpowiedzialność porządkowa
Podstawa prawna: art. 108–113 Kodeksu pracy
Charakter: pracowniczy (dotyczy wszystkich pracowników, także nauczycieli)
Stosuje: dyrektor szkoły jako pracodawca
Za co: naruszenie obowiązków pracowniczych (np. spóźnienia, nieusprawiedlkwiona nieobecność, niewłaściwe wykonywanie poleceń służbowych, naruszenie regulaminu pracy)
Środki porządkowe: upomnienie / nagana / kara pieniężna (np. za nieprzestrzeganie BHP, porządku pracy).
Procedura:
- krótki termin na ukaranie (do 2 tygodni od powzięcia wiadomości o przewinieniu),
- nauczyciel ma prawo do złożenia wyjaśnień,
- możliwość wniesienia sprzeciwu i odwołania się do sądu pracy.
Odpowiedzialność dyscyplinarna
Podstawa prawna: art. 75–85z Karty Nauczyciela
Charakter: zawodowy (specjalna odpowiedzialność nauczyciela jako funkcjonariusza publicznego)
Organ prowadzący postępowanie: rzecznicy dyscyplinarni i komisje dyscyplinarne przy kuratoriach
Za co: naruszenie dóbr ucznia, naruszenie godności zawodu, ciężkie lub uporczywe niewywiązywanie z obowiązków, o których mowa w art. 6 Karty nauczyciela.
Kary dyscyplinarne: upomnienie / nagana z ostrzeżeniem / zwolnienie z zakazem pracy w zawodzie przez określony czas / wydalenie z zawodu nauczyciela
Procedura:
- formalne postępowanie wyjaśniające i dyscyplinarne,
- obowiązek zawieszenia nauczyciela w przypadku poważnych zarzutów,
- prawo nauczyciela do obrony i reprezentacji przez pełnomocnika,
- możliwość odwołania się od orzeczenia komisji dyscyplinarnej.
W tym miejscu przypomnienia wymaga, choć nie powinno to budzić jakichkolwiek wątpliwości, że dyrektor nie może zwolnić nauczyciela w trybie dyscyplinarnym, tj. na podstawie Kodeksu Pracy. A to z tego powodu, że sposób rozwiązywania stosunku pracy z nauczycielem zostało kompleksowo uregulowany w ustawie Karta Nauczyciela, a tym samym brak jest podstaw do posiłkowania się, nawet w sposób odpowiedni, przepisami Kodeksu Pracy. Zatem w sytuacji, w której dyrektor złoży nauczycielowi oświadczenie o rozwiązaniu stosunku pracy w trybie dyscyplinarnym, pracownikowi nie pozostaje nic innego jak odwołać się od takiego oświadczenia woli (ma na to 21 dni), w przeciwnym razie oświadczenie takie wywoła skutek prawny. Możliwość wydalenia dyscyplinarnego nauczyciela z zawodu zachodzi tylko w przypadku wydania stosownego prawomocnego orzeczenia przez komisję dyscyplinarną.
| Cecha | Odpowiedzialność porządkowa | Odpowiedzialność dyscyplinarna |
| Podstawa prawna | Kodeks pracy | Karta Nauczyciela |
| Zakres naruszenia | Obowiązki pracownicze | Obowiązki zawodowe i etyczne nauczyciela |
| Organ wymierzający karę | Dyrektor szkoły | Komisje dyscyplinarne przy kuratoriach |
| Środki reakcji | Upomnienie, nagana, kara pieniężna | Nagana, zawieszenie, wydalenie z zawodu |
| Tryb | Szybki, uproszczony | Formalny, z udziałem rzecznika i komisji |
| Możliwość obrony | Tak (wyjaśnienia, sprzeciw) | Tak (pełnomocnik, odwołanie) |